Spór wokół Trybunału Konstytucyjnego stał się jednym z najgłośniejszych konfliktów ustrojowych w Polsce po 1989 roku. Kluczowe wydarzenia rozegrały się na przełomie 2015 i 2016 roku, a ich konsekwencje przez lata analizowały również sądy międzynarodowe. Wokół samego sposobu, w jaki doszło do przejęcia Trybunału Konstytucyjnego przez PiS, narosło wiele pytań o granice konstytucyjne i rolę instytucji państwowych.
Pierwsze decyzje Sejmu i nocne zaprzysiężenie
30 listopada 2015 roku Trybunał Konstytucyjny zwrócił się do Sejmu z wezwaniem o powstrzymanie się od wyboru nowych sędziów do czasu rozstrzygnięcia spraw dotyczących wcześniejszych nominacji. Parlamentarna większość Prawa i Sprawiedliwości nie uwzględniła tego apelu. Już 2 grudnia Sejm wybrał pięciu nowych sędziów – wśród nich znalazły się trzy osoby powołane na miejsca, które wcześniej obsadziła poprzednia kadencja Sejmu.
Tego samego dnia, w nocy z 2 na 3 grudnia, prezydent Andrzej Duda odebrał ślubowanie od czterech z wybranych osób. Ceremonia odbyła się z dala od kamer i dziennikarzy, przy udziale prezesa PiS Jarosława Kaczyńskiego. W debacie publicznej natychmiast pojawiły się wątpliwości co do trybu tej uroczystości oraz jej zgodności z konstytucyjnymi standardami.
Asysta BOR i spór o publikację orzeczeń
Kolejnego ranka czwórka zaprzysiężonych – w tym trzej tzw. sędziowie-dublerzy – stawiła się w siedzibie Trybunału Konstytucyjnego. Według ówczesnych relacji prasowych towarzyszyli im funkcjonariusze Biura Ochrony Rządu. Obecność służb ochronnych w gmachu sądu konstytucyjnego wywołała dyskusję, czy nie miała ona na celu wywarcia nacisku na kierownictwo instytucji.
Jeszcze 3 grudnia Trybunał orzekł, że ponowny wybór trzech sędziów na już zajęte stanowiska naruszył Konstytucję. Zamiast natychmiastowego ogłoszenia wyroku, rząd premier Beaty Szydło opóźnił jego publikację w Dzienniku Ustaw o blisko dwa tygodnie, wyczekując na zakończenie kadencji prezesa TK Andrzeja Rzeplińskiego.
Grudniowy zwrot i wybór Julii Przyłębskiej
Decydujący moment nastąpił 20 grudnia 2016 roku. Dzień wcześniej prezydent Andrzej Duda podpisał kolejną nowelizację przepisów przygotowaną przez PiS. Akt ten opublikowano w Dzienniku Ustaw jeszcze tego samego wieczoru, a o północy wszedł w życie, otwierając drogę do powierzenia Julii Przyłębskiej funkcji pełniącego obowiązki prezesa TK.
Przyłębska – sędzia z tytułem magistra prawa, której wcześniejszą pracę oceniali krytycznie sędziowie Sądu Okręgowego w Poznaniu – natychmiast włączyła do orzekania trzech dublerów. Tego samego dnia zwołała zgromadzenie ogólne mające wskazać kandydatów na nowego prezesa Trybunału. Ośmiu spośród czternastu obecnych sędziów zakwestionowało procedurę i wycofało się z głosowania, a wniosek o odroczenie obrad został odrzucony.
W samym głosowaniu wzięło udział sześć osób, w tym trzej dublerzy. Julia Przyłębska uzyskała pięć głosów, po czym następnego dnia Andrzej Duda powołał ją na stanowisko prezesa Trybunału Konstytucyjnego.
Międzynarodowa ocena wydarzeń
Skutki zmian w składzie i funkcjonowaniu polskiego sądu konstytucyjnego znalazły odzwierciedlenie w orzecznictwie europejskim. W 2021 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka, a w 2025 roku Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazały na poważne nieprawidłowości prawne związane z obsadzeniem stanowisk w Trybunale Konstytucyjnym. Krytycy wskazują, że cały proces opierał się na omijaniu przepisów i Konstytucji, wstrzymywaniu publikacji wyroków oraz zaangażowaniu struktur państwowych, w tym BOR.
